:: Mezopotamia

:: Starożytny Egipt

:: Persja

:: Starożytne Indie

:: Starożytne Chiny


:: Strona główna

:: Redakcja

:: Kontakt

 


REKLAMA

SERWIS O WIŚLE KRAKÓW I REPREZENTACJI POLSKI

 

 przyjazny katalog stron - katalog.ddr.pl


Starożytny Rzym
RZYM HISTORIA RZYMU
REPUBLIKA RZYMSKA CESARSTWO RZYMSKIE
CESARZE RZYMSCY

WOJNY RZYMU Z KARTAGINĄ (PUNICKIE)

POWSTANIE SPARTAKUSA ARMIA RZYMSKA
LEGIONY W CZASACH REPUBLIKI NIEWOLNICTWO
ANTYCZNE MIARY  

RZYM


Rzym (wł. Roma) - stolica Włoch, miasto w środkowej części kraju w otoczeniu wzgórz, nad Tybrem, ośrodek administracyjny i polityczny (siedziba prezydenta, ministerstw i urzędów); stolica i główne miasto regionu administracyjno-historycznego Lacjum. Obszar administracyjny 1523 km2, liczba ludności 2,6 mln (zespół miejski 3,8 mln). Światowy ośrodek turystyczny z bardzo bogatymi zabytkami starożytności i średniowiecza (Koloseum, pałace, akwedukty, fontanny i inne budowle), niezwykle bogate muzea, nowoczesne osiedla mieszkaniowe na przedmieściach. Siedziba licznych banków, tereny wystawowe (dzielnica EUR); domy generalne zakonów i zgromadzeń zakonnych; ważny ośrodek przemysłu samochodowego, elektrotechnicznego, włókienniczego, spożywczego i innych. Wielki węzeł komunikacji lotniczej (Fiumicino - port Leonardo da Vinci), kolejowej (sławny dworzec Termini) i drogowej; Rzym posiada także metro. W 1960 roku organizował Letnie Igrzyska Olimpijskie. Częścią miasta jest Watykan - siedziba papieży (najmniejsze państwo świata). Ośrodek turystyczny o światowym znaczeniu; miasto o największym w świecie nagromadzeniu zabytków (zwłaszcza starożytności).

Historia miasta w starożytności

Rzym powstał w epoce żelaza, jako osada Latynów, usytuowana na szczycie Palatynu. Jego mieszkańcy byli prostymi pasterzami owiec (około 800-750 p.n.e.). Z czasem zajęli się rzemiosłem i handlem z sąsiadami (szlak handlowy z Etrurii do południowej Italii). Ludności zaczęło przybywać i zasiedlono tereny niżej położone, tam gdzie później znajdowało się Forum Romanum, a następnie zasiedlono Eskwilin, Kapitol i Kwirynał. Według tradycji, przekazanej nam przez Liwiusza, Rzym założył Romulus 21 kwietnia 753 p.n.e. i został jego pierwszym królem. Od tej daty liczona była historia miasta - "Ab urbe cóndita" lub A.U.C. (od fundacji miasta) (zobacz też kalendarz rzymski).

Wedle legendy wkrótce po założeniu miasta Rzymianie szybko się zorientowali, że brakuje im kobiet. Postanowili je zdobyć najeżdżając pobliskich Sabinów. Zuchwały plan się powiódł. Gdy Sabinowie próbowali odbić porwane, te namówiły ich do zawarcia rozejmu, a potem sojuszu z Rzymianami (zobacz: Porwanie Sabinek). W rzeczywistości między Rzymianami i Sabinami faktycznie musiało, około połowy VIII wieku p.n.e., dojść do unii.

Po śmierci Romulusa panowało jeszcze sześciu królów. Tradycja podaje że byli to: Numa Pompiliusz, Tuliusz Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz i Tarkwiniusz Pyszny. Numa Pompiliusz (około 715-673 p.n.e.) w czasie swego panowania miał wprowadzić m.in. kult Westy, a Ankus Marcjusz (642-617 p.n.e.) rozszerzył terytorium Rzymu aż do wybrzeży Morza Tyrreńskiego. Społeczeństo w tym czasie dzieliło się na dwie podstawowe grupy: patrycjuszy należących do arystokracji i plebejuszy, którzy byli wolnymi obywatelami, ale nie mieli prawa do współudziału w administrowaniu miastem.

Patrycjusze byli prawdopodobnie potomkami Latynów, nazywano ich (łac.) patres. Tworzyli wspólnotę etniczną i religijną, to znaczy byli zorganizowani w szczepy (łac. gentes), które brały udział w tych samych kultach, a ich dzieci żeniły się i handlowały między sobą. Plebejusze natomiast pochodzili prawdopodobnie od Sabinów lub też był to element napływowy. Między patrycjuszami i plebejuszami mogły zachodzić relacje tylko jednego typu - klientelistycznego - co znaczyło, że plebejusz zostawał klientem, podporządkowując się którejś z rodzin patrycjuszowskich i w zamian otrzymywał protekcję (prawną i ekonomiczną). W takim układzie szefowie klanów, łac. patres gentium, byli wielkimi właścicielami ziemskimi, tworzącymi potężną oligarchię, podczas gdy plebejusze składali się z robotników najemnych, drobnych handlarzy, rzemieślników i właścicieli niewielkich poletek. Patrycjusze byli podzieleni na tak zwane kurie, a jednostką podziału administracyjnego była tribus. Początkowo w Rzymie było ich trzy (Ramnes, Tities i Luceres). W każdej było po 10 kurii. Tylko patrycjusze mieli obowiązek służby wojskowej. Każda kuria wystawiała 100 ludzi zbrojnych, a każda tribus 100 konnych.

W pewnym momencie władzę w mieście zdobyli Etruskowie, prawdopodobnie około 616 p.n.e.. Najprawdopodobniej trzech ostatnich rzymskich króli było etruskiego pochodzenia. Około 565 p.n.e. zostały zbudowane pierwsze mury dookoła miasta.

Ostatni z dynastii Tarkwiniuszy - z przydomkiem Pyszny (łac. Superbus) - został wygnany przez mieszkańców w 510 p.n.e. za okrucieństwo, tyranię i despotyzm. Rozczarowani władzą królów Rzymianie wprowadzili ustrój republikański (zobacz: Republika rzymska)

Około roku 450 p.n.e. ogłoszono "Prawa XII tablic". W 390 p.n.e. Rzym przeżył najazd Galów. Po tym wypadku zdecydowano się zaopatrzyć miasto w nowe mury obronne i zaczęto je budować w 378 p.n.e. (mury serwiańskie). W 312 p.n.e. rozpoczęto budowę pierwszej drogi rzymskiej via Appia i pierwszego akweduktu. W 293 p.n.e. zostaje wprowadzony w Rzymie kult Eskulapa. W 289 p.n.e. założona zostaje mennica w mieście. W 264 p.n.e. odbywają się pierwsze igrzyska gladiatorów. W 220 p.n.e. zostaje zbudowana via Flaminia, która łączyła Rzym z Adriatykiem.

W I w. p.n.e. armia rzymska, która była bardziej wierna swym dowódcom niż politykom, stworzyła okazję takim ludziom jak Mariusz, Sulla, Pompejusz i Cezar, by mogli sięgnąć po władzę. W tym czasie ludność wiejska, której ziemie zdewastował Hannibal w 219 p.n.e. masowo przenosiła się do miasta, za nimi podążyli niewolnicy i wyzwoleńcy. Ludność Rzymu szybko podniosła się do ponad pół miliona. Imigrantom nie brakowało pracy, miasto się rozbudowywało, konstruowano drogi, akwedukty, targowiska i świątynie. A wszystko to z podatków, które napływały z prowincji. W 167 p.n.e. została sprowadzona do Rzymu biblioteka Perseusza króla Macedonii, a w 161 p.n.e. zostali wysiedleni z miasta greccy filozofowie. W 142 p.n.e. powstał pierwszy kamienny most na Tybrze. W 46 p.n.e. została przeprowadzona (z inicjatywy Cezara) przez Sosigenesa reforma kalendarza rzymskiego.

W 44 p.n.e. Gajusz Juliusz Cezar, obaliwszy rządy Senatu proklamował się dyktatorem permanentnym i miesiąc później zapłacił za to życiem. Przez 17 lat trwała wojna domowa, a w r. 27 p.n.e. August został pierwszym cesarzem.

W 59 roku n.e. cesarz Neron zorganizował igrzyska wzorowane na greckich. W 64 wybucha w Rzymie wielki pożar. Rozpoczyna się odbudowa miasta, jeszcze piękniejszego niż wcześniej. W 72 zaczyna się wznosić Koloseum, w 125 Panteon, a w 216 zostają ukończone Termy Karakalli. Imperium do tego czasu rozrosło się do gigantycznych rozmiarów. W 212 otrzymują obywatelstwo rzymskie wszyscy jego mieszkańcy. W 247 celebrowano pierwsze tysiąclecie Rzymu. W 270 zbudowano nowe mury miasta zwane Murami Aurelama.

Do najstarszych części miasta należą:

Forum Romanum
Pole Marsowe
Via Sacra
Via Appia

Po upadku zbudowanego przez Rzymian imperium miasto, razem z resztą Italii, przechodziło z rąk do rąk.
 

HISTORIA RZYMU

Jak wiemy legendarni Romulus i Remus, synowie Westalki Rei Sylwi i Boga Marsa, wykarmieni przez wilczycę, widnieją dziś na tarczy herbowej Wiecznego Miasta. Tę samą wilczycę i dwóch ssących mleko puttów możemy podziwiać w kapitolońskim Pałacu Konserwatorów; wilczyca została wykonana w V w. p. n. e., natomiast figurki bliźniąt - wykonane przez Antonia del Pollaiolo - dodane zostały w XV w. Powstanie miasta i pochodzenie nazwy Rzym nie są dokońca wyjaśnione, opinie uczonych w tej kwestii są sprzeczne: niektórzy wywodzą je od słowa "Rumon", tj. nazwy Tybru w dniu założenia miasta, czyli - jak wyspekulował Warron - 21 kwietnia 753 r. p. n. e.; inni natomiast wiążą je z nazwiskiem "Ruma", jakie nosiła jedna z rodzin etruskich.

Pewnym natomiast pozostaje fakt, iż na wzgórzach rozsianych w dolinie Tybru osiedlili się Latynowie, na których kulturze mocno zaważyła obecność Etrusków, władających w VII w. p. n. e. całym Lacjum i Kampanią. Latynowie przejęli od prastarych Etrusków niektóre wierzenia, sposób prowadzenia handlu, normy prawne i wojskowe, a nawet insygnia władzy wykonawczej, tj. rózgi liktorów. Osiągnąwszy wkrotce potem przewagę nad Etruskami, uformowali oni suwerenny populus romanus, już wtedy podzielony na dwie odrębne kategorie społeczne: arystokrację i plebs. Władza pozostawała w rękach patrycjuszy aż do V-IV w. p. n. e.. czyli okresu w którym plebs, dowodzony trybunami, zdołał narzucić swą wolę i uzyskać równouprawnienia polityczne. Z chwilą osiągnięcia wewnętrznej równowagi politycznej i społecznej, Rzym wczesnej republiki zaczął rozglądać się wokół siebie, wiedziano bowiem iż dla zapewnienia sobie bezpieczeństwa, a także przewagi handlowej nad sąsiadami, należało opanować całe Lacjum. W IV w. p. n. e. Rzymianie zdobyli Weje. Zarazem jednak nie uchronili się od klęski, jaką zadali im galijscy Senoni niszcząc doszczętnie miasto Rzym. Lacjum mimo wszystko zostało zdobyte, a z czasem Rzymianie rozciągnęli swoje panowanie nad wszystkimi pozostałymi ludami italskimi: w 270 r. p. n. e. podbój Italii uwieńczony został sukcesem. Zabrano się zatem do niełatwego dzieła politycznego i kulturalnego scalenia podbitych ziem Półwyspu Apenińskiego. W międzyczasie przyszła kolej na porachunki z silną Kartaginą, największą podówczas potęgą morską w basenie Morza Śródziemnego, władająca Sycylią, Sardynią i Korsyką. Po przeszło sto lat trwającym konflikcie wielka rywalka Rzymu pokonana została ostatecznie w bitwie pod Zamą (146 r. p. n. e.), wygranej przez wodza rzymskiego Scypiona. Upokorzona Kartagina stała się jedną z rzymskich prowincji. W przeciągu następnych 150 lat nadtybrzańska potęga nie tylko, że zapanowała nad całym basenem Morza Śródziemnego, zdołała przy tym przesunąć swe granice daleko na wschód i na zachód, dając w ten sposób początek Imperium Rzymskiemu. Najpierw od zewnątrz, albowiem dopiero pod koniec I w. p. n. e. pierwotny ustrój republikański ustąpił miejsca nowym formom rządu, czego przypieczętowaniem stał się akt nadania Oktawianowi przez senat rzysmki tytułu Auggusta-Wzniosłego, pod którym jest on do dziś znany. Ustrój cesarstwa miał być w założeniu kontynuacją poprzedniego, poprzez zachowanie działających wcześniej urzędów podporządkowanych zgromadzeniu ludu i senatowi, w rzeczywistości jednak lud rzymski niemal od razu utracił swe prawa polityczne. Nowy ustrój z biegiem czasu, przy wzrastającym zagrożeniu ze strony barbarzyńców ustawicznie napirających na granice imperium, przeistaczał się w rządy o charakterze autokratycznym, o przewadze elementu wojskowego. Po pierwszych najazdach barbarzyńców silny niegdyś senat utracił bezpowrotne swe dawne prerogatywy.

W IV w. Rzym przestał być siedzibą cesarzy, a z czasem stracił wszelką kontrolę nad biegiem wydarzeń wstrząsającyh olbrzymim terytorium konającego Imperium. Ów powolny i długotrwały okres schyłkowy Cesarstwa Rzymskiego kojarzył się nieuchronnie z politycznym i kulturalnym upadkiem Wiecznego Miasta. Dopiero zwycięstwo chrystianizmu stanie się źródłem nowej wielkości duchowej Rzymu, wybranego na stolicę jego Kościoła i siedzibę pierwszego jego pierwszego biskupa - następcy Św. Piotra. Autorytet, jaki zdobyło sobie papiestwo zasługami położonymi w czsie budzących poczucie lęku i bezradności najazdów ze strony ludów barbarzyńskich sprawił, iż przez długi okres wieków średnich Rzym utożsamiać będzie własne losy z losami Kościoła. W VIII w. powstało Państwo Kościelne, które z chwilą wstąpienia na tron frankijski Karola Wielkigo znalazło się w samym centrum polityki europejskiej, jak i później wraz z utworzeniem Cesarstwa Ottońskiego. Rok 1144 otworzył w dziejach miasta epokę komunalną, naznaczoną piętnem nie kończących się walk wewnętrznych o przewagę polityczną pomiędzy papiestwem, władzami municypalnymi, szlachtą i cesarstwem. Jednym z epizodów tego burzliwego okresu w historii Rzymu była tzw. niewola awiniońska papieży. W 1305 r. papieża Grzegorza XI, świecka władza papiestwa nie tylko że na nowo uformaowała się, co więcej - spotężniała na tyle, że przez długi okres Rzym stanowić będzie prawdziwe "caput mundi" nowożytnego świata.

Polityka papieży nie zawsze szła w parze z wymogami chwili bieżącej, stad też dawała powody do zaciekłych rozgrywek politycznych w łonie papiestwa, wojen, schizm, wyborów antypapieży. Były jednakże i czasy, w których na Stolicy Piotrowej zasiadały silne indywidualności: Marcin V; Eugeniusz IV - przewodniczył on unijnemu soborowi we Florencji w 1439 r.; wielki humanista Mikołaj V - bezradny świadek upadku Konstantynopola; Kalikst III - orędownik krucjaty przeciw Porcie; światły Pius II z rodu Piccolominich, dzięki któremu powstały uniwersytety w Bazylei, Nantes i Ingolstadzie; energiczny reformator Paweł II; Sykstus IV - nader zręczny polityk i obrońca chrześcijaństwa przed naporem muzułmańskim; Innocenty VIII - ostoja twórców sztuki i literatów; Aleksander VI o niezwykle przenikliwym umyśle, choć niezbyt budującym postępowaniu, lecz przy tym zdolny polityk, promotor misji i mecenas sztuki; Juliusz II z rodu Delia Rovere -wielka postać i mecenas wielkich artystów, orędownik włoskiej suwerenności; Leon X z Medyceuszów, na dworze którego kwitła sztuka i literatura, lecz który nie potrafił stawić czoła zwycięskiemu protestantyzmowi, a nawet pojąć istotnych przyczyn owego zjawiska; Klemens VII z Medyceuszów - jemu właśnie przyszło przeżyć "sacco di Roma" w 1527 r. Wkrótce po owym tragicznym dla Rzymu wydarzeniu nastały - wraz z pontyfikatem Pawła III (1534-1549) - czasy kontrreformacji. W r. 1545 otwarto obrady słynnego soboru trydenckiego. Ciągnęły się one przez przeszło osiemnaście lat, aż do r. 1563 (obejmując zatem i pontyfikat Pawła IV). Uchwały soborowe były wielkim krokiem naprzód na drodze budowania syntezy dogmatycznej katolicyzmu, koniecznej dla przeciwwagi silnego duchowo protestantyzmu. Papieże doby po-trydenckiej wykazali niemała aktywność w urzeczywistnianiu odnowy kościoła. Pius V (ogłoszony świętym) przyłożył ręki do zwycięstwa pod Lepanto. Grzegorz XIII przeszedł na trwałe do historii m. in. dzięki przeprowadzonej przezeń reformie kalendarza. Surowy Sykstus V upiększył i przebudował Rzym. Urban VIII, rodem z Florencji, dokonał dzieła odnowy kleru, seminariów, brewiarza, sprzyjał misjom i przyczynił się do rozkwitu sztuki. Jak widać papieże owego okresu położyli duże zasługi na polu religijnym. Nie zawsze jednak z równym sukcesem poruszali się oni w sferze polityki.

REPUBLIKA RZYMSKA


Początki

Około 509 p.n.e. zrażeni do monarchii mieszkańcy Rzymu usunęli króla Tarkwiniusza Pysznego i ustanowili republikę. W momencie obalenia ostatniego króla Rzym dysponował rozległym (jak na miasto-państwo) terytorium, silną armią i szerokimi kontaktami handlowymi i dyplomatycznymi, nie tylko z sąsiednimi miastami latyńskimi, ale również z miastami etruskimi, greckimi koloniami na południu Półwyspu Apenińskiego oraz z odległą Kartaginą.

Władza w republice rzymskiej była podzielona między lud, senat i urzędników:

najwyższą władzę prawodawczą i sądowniczą sprawował lud i wykonywał ją poprzez skomplikowany system zgromadzeń ludowych - zebrań całego ludu. Te różnego rodzaju zgromadzenia to komicja trybusowe, komicja centurialne, komicja kurialne i concilium plebis.
najwyższą władzę polityczną i administracyjną sprawował złożony z patrycjuszy senat.
władzę wykonawczą, w tym realizację uchwał senatu i ludu, sprawowali urzędnicy (magistratus) o ograniczonych kompetencjach i kadencji.
Urzędnicy dzielili się na zwyczajnych (ordinarii), regularnie wybieranych na kadencyjne urzędy:

konsulowie
pretorzy
cenzorzy
edylowie plebejscy i kurulni
kwestorzy
trybuni ludowi
oraz na nadzwyczajnych (extraordinarii), powoływanych w specjalnych okolicznościach:

interreks
dyktator
dowódca jazdy (magister equitum)
prefekt miasta (praefectus urbi)

Patrycjusze i plebejusze

Cała historia V i IV wieku p.n.e. da się podsumować jako okres walk między patrycjuszami (dziedziczna elita, której pochodzenie nie jest całkiem jasne) a plebejuszami (resztą ludności Rzymu) o równouprawnienie polityczne i cywilne. W 494 p.n.e. została ustanowiona funkcja trybuna ludowego, dla ochrony plebejuszy przed nadużyciami patrycjuszy i miała miejsce pierwsza secesja (bunt) plebejuszy, zaś w 449 p.n.e. - druga. W 366 p.n.e. wybrano pierwszego konsula plebejskiego. Za koniec konfliktu można uznać rok 287 p.n.e., w którym plebejusze uzyskali prawo stanowienia ustaw na swoich zgromadzeniach.

Podbój Italii

Konflikt wewnętrzny między dwoma grupami obywateli nie był jedynym problemem rzymskiej republiki. W 486 p.n.e. rozpoczęła się trwająca około 50 lat wojna Rzymu z Ekwami i Wolskami. Był to początek wojen, podczas których Rzym opanował środkową Italię. W 390 p.n.e. Rzym przeżył najazd Galów, którzy złupili miasto. Obronił się tylko Kapitol. Po tym wypadku zdecydowano się zaopatrzyć miasto w nowe mury obronne, których budowę zaczęto w 378 p.n.e. (mury serwiańskie). Najazd Galów na Italię bardzo osłabił Etrusków, którzy po wielu latach wojen ulegli miastu znad Tybru. Podobny los spotkał inne ludy Italii. Zajęcie w 272 p.n.e. Tarentu, greckiego miasta na południu Italii, zakończyło podbój półwyspu. Tarentowi nie pomogła nawet interwencja Pyrrusa, króla Epiru (zobacz: wojna Rzymu z Tarentem i Pyrrusem).

Podbite ludy musiały stać się sprzymierzeńcami Rzymu i wspierać miasto znad Tybru własnymi wojskami. Część zdobytych ziem zasiedlano kolonistami (Rzymianami lub sprzymierzeńcami), resztę pozostawiano dotychczasowym właścicielom. By ułatwić sobie kontrolę nad półwyspem, Rzymianie rozpoczęli budowę swoich słynnych dróg. Pierwszą była via Appia, której budowę rozpoczęto w 312 p.n.e. Wtedy też powstał pierwszy rzymski akwedukt. Bardzo charakterystyczny element rzymskiej kultury - walki gladiatorów - pojawił się w 264 p.n.e.

Wojny punickie

W tym samym roku zaczął się nowy okres w dziejach Rzymu. Spór między nadtybrzańską republiką a Kartaginą, wówczas największą potęgą morską w zachodniej części Morza Śródziemnego, o wpływy na Sycylii przekształcił się w zbrojny konflikt. Pierwsza wojna punicka (od łacińskiego punicus - kartagiński) trwała 23 lata. Mimo ciężkich strat Rzymianie złamali morską potęgę Kartaginy, a sporna wyspa stała się pierwszą prowincją Rzymu. Tym samym miasto Romulusa wykroczyło poza Italię, by przez kolejne 350 lat nieustannie podbijać nowe krainy.

Pierwsze podboje pozaitalskie były odpowiedzią na napaści. Galowie znad Padu narazili się najazdami na Italię, a iliryjscy piraci atakowaniem rzymskich kupców. Po ich pobiciu Rzymianie musieli stawić czoła kartagińskiemu wodzowi Hannibalowi, który w 218 p.n.e. wkroczył do Italii zaczynając drugą wojnę punicką. Przez 14 lat wojska Hannibala przebywały w Italii i mimo kilku wielkich zwycięstw (m.in. nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 p.n.e. i pod Kannami w 216 p.n.e.) nie zdołały złamać Rzymu, który przeniósł wojnę na terytorium Kartaginy. W 202 p.n.e. pod Zamą Scypion Afrykański pobił Hannibala. Kartagina przegrała wojnę i musiała zrzec się większości swych ziem, m.in. Hiszpanii. Rzym stał się pierwszą potęgą świata śródziemnomorskiego. Swój mocarstwowy status potwierdził już w 197 p.n.e., masakrując pod Kynoskefalaj w Tesalii armię macedońską. Siedem lat później pod Magnezją w Azji Mniejszej rzymskie legiony pokonały wojska Seleucydów, pierwszej potęgi świata helleńskiego, udowadniając, że są najlepszą armią na świecie.

Narodziny imperium i początki kryzysu

Państwo rzymskie zaczęło się błyskawicznie rozrastać. W 146 p.n.e. ostatecznie podbite zostały Kartagina i Grecja. W 133 p.n.e. władca Pergamonu w Azji Mniejszej zapisał Rzymowi całe swoje królestwo jako spadek. W tym samym roku padło iberyjskie miasto Numancja, stawiające przez wiele lat opór legionom znad Tybru. W 121 p.n.e. Rzymianie opanowali południową Galię, dwadzieścia lat później Cylicję w Azji Mniejszej, a w 96 p.n.e. graniczącą z Egiptem Cyrenajkę.

Sukcesy te zwiększyły zamożność wyższych klas społecznych, które nabywały wielkie majątki ziemskie. Pracowali w nich niewolnicy, napływający tysiącami dzięki sukcesom rzymskich legionów. Ich praca zastępowała działalność drobnych posiadaczy ziemskich, którzy tworzyli trzon armii. Przebywając długo na wojnach w odległych krajach tracili swoje ziemie na rzecz wielkich posiadaczy ziemskich. Ubywało więc średniozamożnych Rzymian, co fatalnie wpływało na liczbę dostępnych rekrutów, ze względu na obowiązujący cenzus majątkowy przy naborze do armii. Gdy większość społeczeństwa ubożała, bogaci Rzymianie zaczęli naśladować próżniaczy i zbytkowny styl życia wielkich centrów świata hellenistycznego. Rosnąca przepaść między biednymi i bogatymi wywołała ostry konflikt społeczny. By uzdrowić sytuację, jeden z trybunów, Tyberiusz Grakchus, zaproponował w 133 p.n.e. reformę agrarną, która przewidywała rozdanie ubogim państwowej ziemi, którą zagarnęli bogaci. Pomysł spotkał się z silnym oporem. Grakchus został zamordowany. 10 lat później korzystne dla ubogich reformy próbował wprowadzić jego brat Gajusz Grakchus, ale podzielił los Tyberiusza. Pod koniec II wieku p.n.e. Mariusz przekształcił armię obywatelską, która coraz bardziej cierpiała na brak rekrutów, w armię zawodową, w której mogli służyć również najbiedniejsi (proletariusze). Tak zreformowana armia pobiła w 103 i 102 p.n.e. germańskie plemiona Teutonów i Cymbrów, które najechały Galię. Z pewnością nikt się wtedy nie spodziewał, że reforma Mariusza zabije republikę.

Koniec republiki

W 91 p.n.e. zbuntowali się italscy sprzymierzeńcy Rzymu. Po trzech latach walk bunt został stłumiony, ale kraj pogrążył się w wojnie domowej między dwoma rzymskimi wodzami Mariuszem i Sullą. Ich zawodowe armie walczyły już dla swoich wodzów (i łupów rzecz jasna), a nie dla republiki, jak armia obywatelska. Obaj mordowali bez litości zwolenników konkurenta (zobacz: proskrypcje). Kresu wojnie nie położyła śmierć Mariusza w 86 p.n.e.. Pięć lat później zwycięski Sulla został dożywotnim dyktatorem. W 79 p.n.e. zrzekł się dyktatury i wkrótce potem zmarł. Kraj jednak pogrążony był w wojnach. W Hiszpanii wciąż walczyli przeciwnicy Sulli (zobacz: wojna Rzymu z Sertoriuszem). Na wschodzie trwały wojny z Mitrydatesem, a w 73 p.n.e. w Italii wybuchło wielkie powstanie niewolników pod wodzą Spartakusa. Po wielkich sukcesach na wschodzie (m.in. ostateczne pokonanie Mitrydatesa, zajęcie Syrii) na pierwszą postać w republice wyrósł Pompejusz. Nie był jednak na tyle silny, by rządzić samemu. W 60 p.n.e. powstał pierwszy triumwirat: Pompejusz, Juliusz Cezar i Krassus podzielili się władzą w kraju, zachowując jednak całą fasadę republikańskiego ustroju. Triumwirat przetrwał do śmierci Krassusa pod Karrami w 53 roku p.n.e.. Cezar, który w latach 58-52 p.n.e. podbił Galię, i Pompejusz zostali sami. W 50 p.n.e. Cezar mimo senackiego zakazu wkroczył do kontrolowanej przez zwolenników Pompejusza Italii (zobacz: Rubikon). Wojna między dwoma wielkimi wodzami objęła całe imperium. W 48 p.n.e. pod Farsalos w Grecji zwyciężył Cezar. Cała władza znalazła się w rękach jednego człowieka.

15 marca 44 roku p.n.e. przerażeni wizją powrotu monarchii spiskowcy, pod wodzą Marka Brutusa i Gajusza Kasjusza Longinusa zasztyletowali Cezara. Nie zdołali jednak przywrócić republiki, gdyż przeciwko nim stanęli dwaj najbliżsi współpracownicy Cezara Marek Antoniusz i Marek Lepidus oraz jego dziedzic - Cezar Oktawian, którzy utworzyli drugi triumwirat. W 42 p.n.e. pod Filippi w Macedonii zabójcy zdobywcy Galii zostali pokonani.

Wkrótce potem Lepidus został odsunięty z triumwiratu, a imperium zostało podzielone na dwie części (Oktawian rządził na zachodzie, a Antoniusz na wschodzie). Podział nie mógł jednak trwać wiecznie. We wrześniu 31 p.n.e. w bitwie morskiej pod Akcjum flota Oktawiana pokonała flotę Antoniusza i jego kochanki, egipskiej królowej Kleopatry. W następnym roku Oktawian przybył do Egiptu. Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo, a dziedzic Cezara przyłączył Egipt do imperium. Trzy lata później senat nadał mu tytuł august (boski). Tak narodziło się cesarstwo.

CESARSTWO RZYMSKIE


Cesarstwo rzymskie narodziło się w 27 roku p.n.e., kiedy Gajusz Oktawiusz otrzymał od senatu tytuł august (boski). Potwierdzało to pozycję Oktawiana, jako najważniejszego człowieka w państwie i przyniosło definitywny koniec republice rzymskiej.

Pryncypat Oktawiana Augusta

Panowanie cesarza Augusta (27 p.n.e.-14 n.e.) odznaczało się przywróceniem stabilności politycznej i społecznej. August formalnie nie zniósł ustroju republikańskiego. Władza cesarza wywodziła się z połączenia kompetencji urzędów cywilnych oraz wojskowych, w szczególności władzy konsula (najwyższego urzędnika i dowódcy wojskowego), trybuna ludowego (protektora ludu z prawem weta i inicjatywą prawodawczą) i najwyższego kapłana (Pontifex Maximus). Cesarza określano również jako zwycięskiego wodza (imperator) oraz ojca ojczyzny (pater patriae). August zachował przywileje senatorów, podkreślając, że jest pierwszym wśród równych (princeps). Dlatego ten system rządzenia nazwano pryncypatem.

August wprowadził szereg reform usprawniających administrację rzymską. Zastąpił skorumpowanych i ambitnych patrycjuszy sprawnymi administratorami ze stanu ekwitów (należał do nich m.in. Poncjusz Piłat), dając im kluczowe stanowiska w państwie np. prefekta Egiptu (ważne źródło zaopatrzenia w zboże) czy prefekta pretorium (gwardia cesarska w Rzymie). Zastąpił także skorumpowanych przedsiębiorców, dzierżawiących podatki, urzędnikami państwowymi. Rozsądne podatki i stabilna moneta spowodowała rozwój handlu i wzrost gospodarczy.

August zajął się także reformą religii i uzdrowieniem obyczajów. Ustanowił prawa zachęcające do małżeństwa i posiadania dzieci (opodatkowano kawalerów i bezdzietnych), wprowadził kary za przestępstwa seksualne. Promował kulturę opiewającą proste, wiejskie i rodzinne wartości oraz pobożność. Odbudował 82 świątynie w Rzymie, odnawiając zaniedbane ceremonie religijne.

Dynastia julijsko-klaudyjska

Następca Augusta - Tyberiusz (14-37) był skutecznym dowódcą i administratorem. Pod koniec panowania wycofał się do willi na Capri, pozostawiając rządy w ręku prefekta pretorium Aeliusza Sejanusa.

Jego bratanek i sukcesor Gajus zwany Kaligulą (37-41) zdobył początkowo popularność znosząc podatek od sprzedaży oraz sponsorując igrzyska sportowe i przedstawienia, ale szybko stał się tyranem. Mordował senatorów aby posiąść ich żony i własność, na gubernatorów mianował przyjaciół z dzieciństwa, żądał oddawania sobie czci jako Jowiszowi i - według Swetoniusza - planował powierzenie urzędu konsula swojemu koniowi, Incitatusowi. W końcu został zamordowany przez spiskowców.

Po śmierci Kaliguli rozważano przywrócenie republiki, ale pretorianie wymusili na senacie uznanie nowego cesarza. Został nim Klaudiusz (41-51), który odznaczył się rozsądnymi decyzjami politycznymi oraz wprowadzeniem humanitarnych praw dotyczących dłużników i niewolników. Klaudiusz został otruty przez swoją żonę Agrypinę, która w ten sposób uzyskała tron dla swojego syna Nerona (54-68). Zapoczątkował on prześladowania chrześcijan wykorzystując do tego pożar Rzymu w 64 roku. Mając duże ambicje artystyczne żenował Rzymian swoimi popisami aktorskimi i wokalnymi. Władał nieudolnie i wybuchły przeciwko niemu bunty. Popełnił samobójstwo podczas ucieczki z opanowanego przez swoich wrogów Rzymu.

Śmierć Nerona zapoczątkowała wojnę domową, podczas której rzymscy żołnierze powołali po kolei czterech cesarzy: Galbę, Othona, Witeliusza i Wespazjana. Dlatego rok 69 nazywany jest rokiem czterech cesarzy. Obnażyło to fikcję republikańskich tradycji - władza cesarzy opierała się w istocie na armii.

Dynastie Flawiuszów i Antoninów

Triumfator "roku czterech cesarzy" - Wespazjan (69-79) był dowódcą armii na wschodzie. Cesarska nominacja zastała go podczas tłumienia powstania żydowskiego. Powołując nowych senatorów spoza Italii oraz lojalnych dowódców zbudował poparcie dla nowej dynastii - Flawiuszy. Uzdrowił finanse państwa. Po nim władzę przejął syn cesarza Tytus. Jego krótkotrwałe rządy (79-81) były dobrze wspominane przez Rzymian, natomiast jego brata Domicjana (81-96) uważali za tyrana i złej opinii nie poprawiły mu liczne sukcesy wojskowe. Domicjan zbudował system fortyfikacji między Renem i Dunajem. Nie ufając senatorom rozbudował system szpiegostwa i terroru. W końcu został zamordowany w wyniku spisku pałacowego.

Senat powołał na tron Nerwę (96-98), który adoptował szanowanego gubernatora Germanii - Trajana (98-117), zapoczątkowując w ten sposób dynastię Antoninów. Trajan był pierwszym cesarzem urodzonym poza Rzymem (w Hiszpanii) i wybitnym żołnierzem, który podbił kilka nowych prowincji - Dację, Armenię, Arabię, Mezopotamię. Z powodu zdolności administracyjnych i rozsądnej polityki uważany jest za jednego z najlepszych cesarzy. Zainicjował program budowy wielu obiektów w całym imperium. Ponadto był autorem programu świadczeń społecznych - m.in. rozdawnictwa żywności dla biednych dzieci. Wzbudzał podziw senatorów i podwładnych bezpośrednim i sprawiedliwym traktowaniem oraz otwartym umysłem.

Kuzyn i sukcesor Trajana, Hadrian (117-138) był niezmordowanym podróżnikiem i miłośnikiem greckiej kultury. Rządy zaczął od wycofania rzymskich wojsk z Armenii i Mezopotamii, których utrzymanie było zbyt kosztowne. Hadrian zreformował administrację, kontynuował budowę fortyfikacji (np. 117-kilometrowy Wał Hadriana w Brytanii) oraz dróg. Po nim tron odziedziczył Antoninus Pius (138-161). Jego pokojowe panowanie można uznać za najlepsze lata w historii Rzymu. Jego następca Marek Aureliusz (161-180) był już zmuszony poświęcić wiele czasu walkom z plemionami germańskimi wdzierającymi się na teren imperium. W wolnych chwilach oddawał się studiom filozoficznym, będąc autorem jednego z najważniejszych dzieł filozofii stoicyzmu - "Rozważań".

Historycy nazywali pięciu cesarzy z dynastii Antoninów (Nerwę, Trajana, Hadriana, Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza) "dobrymi cesarzami". Trudno byłoby tak określić syna i dziedzica Marka Aureliusza - Kommodusa (180-192), który interesował się głównie walkami gladiatorów, w których chętnie sam brał udział. Kiedy Kommodus zmarł (najprawdopodobniej zamordowany) zdemoralizowani pretorianie przeprowadzili aukcję, której stawką był tron cesarski. Wkrótce do gry dołączyły także legiony i zaczęła się wojna domowa, która spustoszyła imperium.

Cesarze-żołnierze

Wojna domowa wyniosła na cesarski tron Septymiusz Sewera (193-211) - dowódcę armii Dunaju. Po pokonaniu rywali był zmuszony poświęcić większość panowania na gaszenie płonących granic imperium. Nie ufał senatowi i pozbawił senatorów stanowisk dowódczych w armii. Nie ufał także gwardii pretoriańskiej, którą rozwiązał. Lojalność armii zapewnił sobie ustalając stały żołd oraz rozluźniając dyscyplinę - zezwolił żołnierzom na małżeństwo, posiadanie własnej ziemi oraz zamieszkiwanie w miastach poza obozami. Żołnierzom powierzył także szereg obowiązków administracyjnych, m.in. zbieranie podatków. Reformy te jednak raczej osłabiły niż umocniły państwo, a jego pięciu następców (w tym dwóch synów) zostało zamordowanych mimo stałej polityki przekupywania wojsk. Ważnym posunięciem następcy Septymiusza - Karakalli było rozciągnięcie praw obywateli rzymskich na wszystkich wolnych mieszkańców imperium w 212 roku. Panowanie dynastii Sewerów zakończyło się w 235 zabójstwem cesarza Aleksandra Sewera.

Armia poczęła się uważać za reprezentanta ludu rzymskiego i źródło wszelkiej władzy. Między 235 a 284 rokiem wojsko powołało około 20 cesarzy, którym udało się zająć Rzym, i 30, którym to się nie udało. Tylko jeden z tych cesarzy zmarł śmiercią naturalną. Upadek władzy spowodował załamanie się gospodarki: poborcy podatkowi żądali olbrzymich podatków dla walczących ze sobą armii, a zbankrutowani rolnicy stawali się poddanymi latyfundystów lub zajmowali się rabunkiem. Porzucone ziemie zdobywały w tym czasie plemiona germańskie przybyłe zza Renu i Dunaju. Na wschodzie w granice imperium wdarły się wojska Sasanidów, a następnie własne państwo stworzyła tam Palmyra. Anarchia oraz zaniedbanie dróg i mostów sparaliżowała handel, co wywołało autarkiczną gospodarkę na wsi i upadek miast. Pieniądz stracił wartość (monety bite w roku 270 zawierały tylko 1% srebra), co spowodowało przejście z gospodarki pieniężnej na wymianę barterową. Również podatki pieniężne zastąpiły podatki naturalne pobierane u producentów np. w żywności, broni i odzieży. Zubożenie sponsorów uderzyło także w szkolnictwo, kulturę, igrzyska i festiwale religijne. Ubocznym skutkiem był wzrost senatorskich latyfundiów i zastępowania w nich niewolników (jako zbyt drogich) przez ubogich dzierżawców. Za panowania Aureliana (271-275) Rzym, który już dawno wykroczył poza mury postawione w IV wieku p.n.e., został otoczony nowymi murami. Był to widomy znak słabości cesarstwa.

Administracja w pierwszych wiekach cesarstwa

Cesarstwo rzymskie obejmowało wówczas terytorium, na którym obecnie znajduje się ponad 30 państw. Zamieszkiwało je około 50 milionów ludzi. Mimo to posiadało ono szczątkową administrację centralną. Wpływ państwa na codzienne życie znakomitej większości obywateli był znikomy. Cesarz, wsparty niewielkim zespołem sekretarzy, złożonym najczęściej z jego własnych niewolników oraz wyzwoleńców nie był w stanie zarządzać zbyt wieloma sprawami i w rzeczywistości znaczną część władzy musiał oddawać zarządcom prowincji i prokuratorom, których aparat administracyjny też nie był znaczący. Całe imperium tworzyła mozaika samorządnych miast, którymi, wraz z przyległymi do nich terenami, rządziła miejscowa elita. Odpowiadała ona za prowadzenie bieżącej administracji, realizację wielu ustaw i ściąganie podatków. Miasta te były przeważnie kopiami stolicy imperium - miały własny senat i urzędników wybieranych corocznie spośród lokalnych wielmożów.

Reformy Dioklecjana i Konstantyna

Sytuacja gospodarcza i militarna zaczęła poprawiać się w latach 70. III wieku. Stabilizację polityczną przywrócił Dioklecjan, który został cesarzem w 284 roku. Uznawszy, że sam nie podoła obowiązkom, dobrał sobie jako współrządcę Maksymiana, któremu powierzył zarząd prowincji zachodnich. Wkrótce potem obaj cesarze (auguści) dostali po pomocniku (cezarze). System sprawowania władzy przez czterech cesarzy (tetrarchia) został stworzony przez Diolkecjana, jako stała instytucja. W 305 Dioklecjan abdykował i przekazał władzę swojemu cezarowi. Pokojowe przekazanie władzy jednak się nie powiodła. Wybuchła wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł Konstantyn, który w 312 opanował zachodnią, a w 324 wschodnią część cesarstwa.

Podczas rządów Dioklecjana i Konstantyna cesarstwo zostało zreorganizowane. Armię rozbudowano i podzielono na broniących granic limitanei i ruchomą armię polową comitatenses. Prowincje zostały podzielone na mniejsze jednostki, aby ułatwić zarządzanie nimi. Przywróciło to co prawda ład społeczny, ale powstała rozbudowana warstwa administracji, która szybko okazała się nieudolna i skorumpowana. W dodatku wzrosły podatki. Ludność ubożała, chłopi stopniowo spadali do rangi niewolników.


Chrześcijaństwo

Chrześcijaństwo, które narodziło się w I wieku w Palestynie, bardzo szybko zyskiwało popularność. Już na początku II wieku jego zwolennicy żyli w całym cesarstwie. Chrześcijanie często spotykali się z wrogością pozostałych mieszkańców imperium. Zarzucano im ateizm, gdyż nie wierzyli w pogańskich bogów. Poza nielicznymi wyjątkami (jak np. za cesarza Nerona) władze cesarstwa jednak ich nie prześladowały. Wszystko zmieniło się w III wieku. W niepewnych czasach nowa religia zyskiwała na popularności. Rosnące szeregi chrześcijan zaniepokoiły władze i zaczęły się oficjalne prześladowania. Ich apogeum przypadło na pierwsze lata IV wieku. Bezlitosne, krwawe prześladowania nie złamały jednak Kościoła, wręcz przeciwnie - odwaga męczenników umacniała jego autorytet. Zrozumiał to Konstantyn i w 313 roku wydał edykt tolerancyjny. Dwadzieścia cztery lata później, będąc już na łożu śmierci, Konstantyn przyjął chrześcijaństwo. Wszyscy kolejni cesarze byli już chrześcijanami. Wyjątkiem okazał się panujący w latach 361-363 Julian, który podjął ostatnią - nieudaną - próbę ożywienia pogaństwa.

Koniec zachodniego cesarstwa

W 330 roku Konstantyn przeniósł stolicę państwa do Bizancjum, dawnej greckiej kolonii nad Bosforem, którą przemianował na Konstantynopol. W 395 roku nastąpił ostateczny podział cesarstwa na: część zachodnią ze stolicą w Rzymie i wschodnią ze stolicą w Konstantynopolu. Wkrótce po podziale doszło do załamania zachodniego cesarstwa. Liczne ludy germańskie wdarły się w jego granice. W 410 roku Wizygoci zdobyli Rzym - pierwszy raz od 800 lat miasto nad Tybrem padło łupem wrogiej armii. W tym samym roku cesarz Honoriusz zrezygnował z obrony Brytanii. Potem nastąpiła przejściowa poprawa. W 451 na Polach Katalaunijskich, w sojuszu z żyjącymi na jego terytorium Germanami, cesarstwo odparło najazd wodza Hunów Attyli na Galię. Cztery lata później Wandalowie, którzy założyli własne królestwo w Afryce Północnej złupili Rzym. Resztki zachodniego cesarstwa wegetowały do 476 roku, gdy rzymski wódz germańskiego pochodzenia Odoaker zdetronizował Romulusa Augustulusa i ogłosił się królem Italii.

Wschodnia część cesarstwa przetrwała nieszczęścia jakie w V wieku dotknęły imperium. Hunowie i Goci spustoszyli co prawda jej europejskie ziemie, ale Anatolia, Syria i Egipt pozostały właściwie nietknięte. Cesarstwo wschodniorzymskie (zwane później bizantyjskim) miało o prawie tysiąc lat przeżyć zachodnią część imperium.
 

CESARZE RZYMSCY

Imie i Nazwisko Lata Panowania Narodziny i Śmierć
Gajusz Juliusz Cezar 49 p.n.e. -44 p.n.e. 100 p.n.e. -44 p.n.e.
Oktawian August 27 p.n.e.-14 n.e. 63 p.n.e.-14 n.e.
Tyberiusz 14n.e. -37 n.e. 42 p.n.e.-37 n.e
Kaligula 37-41 12-41
Klaudiusz 41-54 10 p.n.e.-54
Neron 54-68 37-68
Galba czerwiec 68 - styczeń 69 n.e.  
Oton styczeń 69 - kwiecień 69  
Witeliusz kwiecień 69 - grudzień 69  
Wespazjan 69-79  
Tytus Flawiusz 79-81  
Domicjan 81-96  
Nerwa 96-98 30-98
Trajan 98-117 53-117
Hadrian 117-138  
Aelius 136-138  
Antonin Pius 138-161  
Marek Aureliusz 161-180  
Lucjusz Werus 161-169 130-169
Kommodus 180-192  
Pertinaks styczeń 193 - marzec 193  
Didiusz Julianus 193-193 133-193
Pescenniusz Niger 193-195  
Clodius Albinus 195-197  
Septymiusz Sewer 193-211  
Geta 211-212  
Karakalla 211-217 188-217
Makrynus 217-218 164-218
Diadumenian 218-218  
Heliogabal 218-222 204-222
Sewer Aleksander 222-235 208-235
Maksymin Trak 235-238  
Konstantyn I Wielki 307-337 273-337
Teodozjusz I Wielki 379-395  
Patrycjusz 470-471  
Arwantus 468-468  
Olibriusz 472-472  
Gliceriusz 473-474  
Juliusz Nepos 474-475  
Zenon 474-491  
Bazyliskus 475-476  
Romulus Augustus 475-476

 

 

WOJNY RZYMU Z KARTAGINĄ (PUNICKIE)

Wojna Czas trwania (p.n.e.) Najważniejsze wydarzenia Skutki Słynni wodzowie
I wojna punicka 264-241 264 - wkroczenie wojsk rzymskich na sycylię
260 - zwycięstwo Rzymian w bitwie morskiej pod Mylae
256 - wyprawa rzymska do Afryki, zwycięstwo floty u przylądka Ekonomos, klęska armii lądowej (poległ konsul Regulus), dalsze działania zbrojne na Sycylii
241 - decydująca klęska floty kartagińskiej u Wysp Egackich, zwaracie pokoju
Osłabienie Kartaginy, która odstąpiła Rzymowi Sycylię oraz wyspy miedzy Italą, a Sycylią. rzymski:
Gajusz Lutacjusz
Katulus - od 242 r. dowódca floty

kartagiński:
Hamilkar Barkas dowódca od 247 r.
 
II wojna punicka 218-201 Hannibal przeprawił swoją armię do Italii przez Alpy, wykorzystując drogę nieznaną Rzymianom (całkowicie ich zaskoczył).

217 - klęska Rzymian nad Jeziorem Trazymeńskim
216 - wielkie zwycięstwo Hannibala pod Kaanami przerażenie w Rzymie (Hannibal ane portes - "Hannibal u bram")
204 - lądowanie Rzymian w Afryce
203 - odwołanie Hannibala z Italii
202 - bitwa pod Zamą, kleska Hannibala, Scypion - zwycięzcą
201 - podpisanie pokoju
Kartagina zachowała posiadłości tylko w Afryce, nie wolno jej było bez zgody Rzumu prowadzić wojen, flotę wojenną musiała ograniczy do 10 okrętów. Rzym przejął posiadłości Kartaginy i stał się hegemonem w zachodniej części basenu Morza Śródziemnomorskiego. rzymski:
Publiusz Korneliusz Scipio (zwany Scpyionem Afrykńskim Starszym)

kartagiński:
Hannibal
III wojna punicka 149-146 Oblężenie Kartaginy (148-146) Na rozkaz senatu zburzono Kartaginę, a mieszkańców sprzedano w niewolę z terenu KArtaginy, utworzono prwonicję Afryka. rzymski:
Publiusz Korneliusz Scipio Emilianius (nazwany Scypionem Afrykańskim Młodszym) dowodził od 147 r.

POWSTANIE SPARTAKUSA

Powstanie Spartakusa 73-71 p.n.e. było największym powstaniem przeciwko Rzymowi w I wieku p.n.e. W ciągu dwóch lat siły Spartakusa składające się z tysięcy niewolników, gladiatorów i biedoty wiejskiej wznieciły powstanie na terenie niemalże całej Italii. Brak porozumienia i jegnolitego planu w szeregach przywódców powstania oraz krwawa bitwa pod Silarusem w której zginął Spartakus przyniosły kres powstaniu. Największą zasługe w rozbiciu powstania mieli Krassus i Pompejusz. Po rozbiciu armii gladiatorów, Rzym srogo się zemścił. 6 tys. jeńców ukrzyżowano na drodze via appia od Rzymu do Kapui, gdzie bunt się rozpoczął.

Ważnijesze bitwy podczas powstania Spartakusa
73 p.n.e. Bitwa pod Wezuwiuszem (pierwsza zwycięska dla powstańców bitwa)
72 p.n.e. Bitwa pod Mons Garganus (zwycięstwo Rzymian pod wodzą Lucjusza Gelliusza nad siłami 3200 powstańców pod wodzą Kriksosa).
71 p.n.e. Bitwa pod Camalatrum (zwycięstwo Rzymian pod wodzą Marka Krassusa nad powstańcami Kannisusa)
71 p.n.e. Bitwa pod Mons Cantenna (siły rzymskie pod wodzą Marka Krassusa pobiły powstańców pod wodzą Castusa i Cannicusa - obaj przywódcy zgineli bitwie).
71 p.n.e. Bitwa pod Petelią (zwycięstwo powstańców pod wodzą Spartakusa nad Rzymianami).
71 p.n.e. Bitwa pod Silarus (zwycięstwo sił rzymskich pod wodzą Krassusa ostatecznie zwyciężyły powstańców Spartakusa).

ARMIA RZYMSKA

Armia rzymska do I w. p.n.e. miała charakter obywatelskiego pospolitego ruszenia, zwoływanego w razie potrzeby. Obowiązek służby wojskowej obejmował wszystkich posiadających ziemię mężczyzn w wieku 17- 46 lat. Żołnierze sami ponosili koszty uzbrojenia i ekwipunku, dlatego w organizacji wojska rzymskiego decydującą rolę odgrywał w tym czasie cenzus majątkowy. Podstawową jednostką organizacyjną był legion , składający się z 60 centurii . Do czasów wojen punickich zasadnicze siły zbrojne Rzymu składały się z 4 legionów. Na czele legionu (później 2 legionów) stał konsul; wyższymi oficerami byli trybunowie wojskowi. Początkowo żołnierz rzymski był uzbrojony na wzór grecki w ciężką włócznię ( hasta), miecz, lekki pancerz, okrągłą tarczę, hełm i nagolennice. Piechota walczyła w falandze, jazda odgrywała rolę pomocniczą. W okresie wojen samnickich (343- 290) falanga okazała się nieprzydatna w trudnym, górskim terenie, gdzie przeciwnik stosował odmienny system walki (broń miotającą). Dawne centurie zastąpiono więc 30 manipułami , falangę szykiem manipularnym; utworzono 3 rzuty ciężkozbrojnej piechoty (kolejno- hastati, principes i triarii) po 10 manipułów. Dawna zasada podziału wg cenzusu została zastąpiona kryterium indywidualnych walorów żołnierza, jak wyszkolenie, sprawność, a zwłaszcza wiek, wg którego przydzielano do poszczególnych rzutów (hastati - do 24 lat, principes - do 30, triarii - do 46). Jazda legionu dzieliła się na 10 oddziałów (turmae) po 30 ludzi. Zasadniczych reform dokonał w końcu II w. rzymski wódz, Mariusz. Wobec nieustannie wzrastającej liczby pozbawionych majątku obywateli rzymskich i wynikających stąd trudności rekrutacyjnych, Mariusz dopuścił do służby ochotników spośród proletariatu, otwierając drogę do przekształcenia wojska rzymskiego w zaciężną armię zawodową. Nastąpiły także zmiany w organizacji i taktyce; legion został podzielony na 10 kohort po 3 manipuły; złagodzono zasadę ustawiania legionu do boju w 3 rzutach. W taktyce rzymskiej dużą rolę odgrywały obozy warowne (castra), zakładane wg ściśle określonego planu, który przetrwał z małymi zmianami do końca istnienia rzymskiej wojskowości. Stanowiły one miejsca noclegu lub schronienia w wypadku odwrotu, punkty oparcia w operacjach wojennych oraz miejsca zamieszkania podczas dłuższych postojów (zimowe i letnie).

Rzymska sztuka wojenna przeżywała szczególny rozkwit za Cezara. Właściwym twórcą wojska stałego, opartego na zaciągu, był Oktawian August. Regularną armię rozmieszczono w prowincjach nadgranicznych (gł. nad Renem i Dunajem) i pod koniec rządów Oktawiana Augusta liczyła ona 25 legionów; później liczba legionów wzrosła do 30; ponadto istniały oddziały pomocnicze (auxilia). Ogólna liczebność armii sięgała ok. 250 tys. żołnierzy. Legiony w okresie dynastii julijsko-klaudyjskiej (27 r. p.n.e-. 68 r. n.e.) rekrutowały się z mieszkańców Italii; od rządów Wespazjana (69 r-. 79 r.) rozpoczęła się rekrutacja z mieszkańców prowincji, a od czasów Hadriana (117- 138) mieszkańcy prowincji służyli na terenie tych prowincji, z których pochodzili. Oddziały pomocnicze rekrutowały się z nieobywateli, którzy po ukończeniu służby wojskowej uzyskiwali prawa obywatelskie. Służba trwała 25- 30, czasem nawet 40 lat. W uprzywilejowanej sytuacji znajdowali się stacjonujący w bezpośredniej bliskości Rzymu pretorianie; specjalne oddziały pełniły służbę porządkową w Rzymie (cohortes urbanae i cohortes vigilum, tj. kohorty miejskie i oddziały straży pożarnej). Po odbyciu służby wojskowej weterani otrzymywali odprawy pieniężne oraz działki ziemi; osiedlali się zazwyczaj w pobliżu miejsca stacjonowania ich legionów. W okresie cesarstwa armia stała się podstawą władzy cesarzy, równocześnie zaś odgrywała coraz większą rolę jako czynnik polityczny , decydujący często w sprawach wewnętrznych państwa. W wyniku reform Dioklecjana (284- 305) i Konstantyna Wielkiego (306- 337) wojsko rzymskie zostało podzielone na wojska graniczne (limitanei), stale znajdujące się w określonym pasie granicznym, oraz polowe (comitatenses ), tworzące strategiczny odwód wewnątrz kraju, w razie potrzeby przerzucany z jednej granicy na drugą. Podniesiono stan liczebny armii (znacznie powyżej pół miliona żołnierzy), wprowadzając przymusowy pobór rekrutów; przyjmowano także do armii barbarzyńców ( barbarzyńca), a nawet całe ich oddziały.

Flota nie odgrywała w wojsku rzymskim większej roli; pierwszą większą flotę wystawiono 260 p.n.e., podczas I wojny punickiej, następnie rozbudował ją Pompejusz Wielki i Cezar. Stała flota powstała za Oktawiana Augusta. W okresie późniejszym istniały też floty prowincjonalne (classis Pontica, classis Britannica) oraz rzeczne na Renie, Rodanie, Dunaju i Eufracie. Główną bazę stanowiły porty w Misenum i Rawennie.
 

LEGIONY W CZASACH REPUBLIKI

Pobór do armii przeprowadzano tylko w wypadku wojny, ale do służby zobowiązani byli wszyscy obywatele. Co roku w marcu, odbywał się pobór do służby, a jesienią wszystkich zwalniano.

Organizowanie armii zaczynało się od zebrania na Polu Marsowym; były to tzw. comitia tributa (zgromadzenie ludowe, na którym głosujący byli podzieloni na tribus), które wybierały sześci trybunów wojskowych. Konsulowie wraz z trybunami rozpoczynali na Kapitolu pobór do armii. Wszyscy obywatele w wieku poborowym (17-47 lat: juniorzy 46-60 lat: seniorzy) musieli stawić się przed trybunów, którzy rozdzielali ich według przydatności (rekruci, żołnierze, doświadczeni, weterani)

Zdolnych do służby przeważnie bywało więcej niż potrzebowały legiony. Losowano więc rodziny, z których w danym roku wybierze się żołnierzy. Z listy członków rodu wybierano czterech mężczyzn o podobnych umiejętnościach i przyedzielano po jednym do każdego legionu. Wybierano następną czwórkę i rozdzielano pomiędzy legiony, tak aby wyrównać ich walory fizyczne. Losowano drugi ród, później trzeci itd., aż do osiągnięcia potrzebnej liczby żołnierzy.

Powołani do służby składali przysięgę posłuszeństwa. Stary żołnierz powtarzał słowa przysięgi, a wszyscy potwierdzali je słowami Idem in me (to samo [jest wypowiadane] przeze mnie). Po przysiędze nastepowała defilada i składanie ofiar.

Rozróżniano cztery rodzaje legionistów hastati (włócznicy - najmłodsi) i principes (ciężko zbrojni). Nosili hełm tarczę, zbroję i jako broń - krótki miecz (gladius) i dwa długie oszczepy (pila). W czasie bitwy hastati nacierali w pierwszej lini, a principes tuż za nimi. Dalej szli triarii - żołnierze najstarsi wiekiem.

Zamiasto oszczepów mieli oni długie włócznie ( hasta) używane tylko w czasie walki wręcz. Włóczniami nie rzucano. Triari włączali się do walki, dopiero gdy pierwsze linie załamały się, czyli w momencie, gdy sytuacja stawała się beznadziejna.

Welici tworzyli piechotę lekkozbrojną. Byli to przeważnie młodzi ludzie z najbiedniejszych rodzin. Nosili hełm, tarczę miecz i dwa krótkie oszczepy.

Armia rzymska składała się z czterech legionów powoływanych co roku. W razie potrzeby powoływano oddziały dodatkowe. W czasie wojny z Hannibalem (218-202 r. p.n.e.) utworzono nawet dwa oddziały niewolników.

W każdym legionie słuzyło 4 200 ludzi; zdarzało się jednak, że ich liczbę zwiększano do 5 000. Dodatkowych żołnierzy dostarczali sprzymierzeńcy Rzymu.

Legion składał się z 60 centurii: 20 centurii po 30 triari (każda 600 ludzi), 20 centurii po 60 principes (1 200), 20 centurii po 60 hastati (1 200), czyli 3 000 ludzi. 1 200 welitów rozdzielano pomiędzy trzy wyżej wymienione typy centurii. Łączna liczba żołnierzy legionu wynosiła więc 4 200.

Dwie centurie tworzyły tak zwany manipuł (manipulus), jednostkę taktyczną. Ponadto w każdym legionie znajdował się oddziały kawalerii liczący trzystu ludzi wybranych spośród najbogatszych i najznakomitszych obywateli. Korpus kawalerii dzielił się na dziesięć turm po trzy dekurie każda (10 x 30 - 300 ludzi)

Manipułami dowodziło 30 wybranych centurionów (zwanych primus pilus lib primipilus) i kady z nich dobierał sobie jednego optio dla każdej centurii, jednego choroążego (signifer), instruktorów (campidocotr), intedentów (pecuarius), architektów, medyków, jednego tesserariusza oraz trębaczy (cornicines), którzy na rogu lub trąbce ogłaszali zmiany warty, pobudkę i wygaszanie ognisk.

Centurion wybierany dowodził całym manipułem, a centurion mianowany tylko jedną centurią.

Centurioni wybierani podlegali rozkazą sześciu trybunów wyznaczanych przez głównodwodzącego spośród najbardziej doświadczonych oficerów. Dowódcą wszystkich legionów armii był konsul.

Miasta sprzymierzone z Rzymem zobowiązywały się były wystawić jednakową liczbę żołnierzy. W Italii rekrutowano głównie oddziały piechoty, ale także kawalerzystów. Rzymska kawaleria była niezby sprawna, więc w niedługim czasie w jej szeregach Rzymian zastąpili w znacznym zakresie Italowie.

Piątą część piechoty i jedną trzecią kawalerii wyznaczano do wykonywania zadań specjalnych. Żołnierzy tych nazywano extraordinarii.

NIEWOLNICTWO

W starożytnym Rzymie gospodarka a szczególnie rolnictwo opierało się na pracy niewolników. Zapewniali oni dobrobyt wielu Rzymianom. Niewolników nazywano pogardliwie "narzędziami mówiącymi". Niewolnikami zostawali najczęściej jeńcy wojenni oraz poniekąd wolni obywatele, bezprawni schwytani. Tysiące ludzi sprzedawanych było na targach, cena była ustalana w zależności od tego ile niewolnik umiał. Niewolnicy byli całkowicie zależni od pana, on mógł ich traktować jak rzecz. Mógł, np. zabić jednego z nich i nie ponieść żadnych konsekwencji prawnych. Natomiast jeśli niewolnik zabił pana, wtedy uśmiercani byli wszyscy niewolnicy będący jego własnością. Niewolnicy przeważnie nie posiadali nic na własność, bywało jednak czasami że niewolnicy za zarobione pieniądze wykupywali się z niewoli.

Większość z nich trafiała do gospodarstw rolnych gdzie bardzo ciężko pracowali dla swoich panów. Ich los był tak ciężki że żeby nie myśleli o ucieczce u niektórych musieli pracować po 15-16 godzin dziennie, i jak skończą robotę będą już tak zmęczeni że nie będą mieli siły myśleć o tym. Najlepiej mieli ci którzy trafiali do miast - tam zostawali służącymi, kucharzami, stajennymi, sekretarzami, itp. Najbardziej wykształceni - lekarzami, nauczycielami, aktorami (w większości byli to Grecy). Najgorzej mieli ci którzy trafiali do pracy w kopalniach, tam w nieludzkich warunków pracowali po kilkanaście godzin dziennie. Wielu umierało z wycieńczenia. Większość mówiła iż już "śmierć jest lepsza od takiego życia". W czasach republiki, zwłaszcza w II i I wieku p.n.e. wybuchło kilka powstań niewolników. Najgroźniejsze było powstanie Spartakusa w 73-71 p.n.e. kiedy to do stłumienia powstania Rzym musiał użyć aż 10 legionów.

Życie niewolników w Rzymie było nade miar ciężkie. Tylko niewielu ludzi traktowało niewolników jak przyjaciół, niektórzy nawet obdarzali ich wolnością. Taki wyzwoleniec był osobiście wolny, lecz pełne prawa rzymskiego obywatela zyskiwały dopiero jego dzieci.

ANTYCZNE MIARY


1 drachma = 4.4 g
1 mina (100 drachmae) = 436.6 g
1 talent (60 minae) = 26.2 kg


1 libra (funt rzymski) = 327.4 g
1 dactyl = 19.3 mm
1 grecka dłoń (4 dactyle) = 77.1 mm
1 grecka piędź (12 dactyli) = 231.2 mm
1 grecka stopa (16 dactyli) = 308.3 mm
1 grecki łokieć (24 dactyli) = 462.4 mm


1 stopa egipska = 350 mm
1 stopa pergameńska= 350 mm


1 digitus = 18.5 mm
1 uncia = 24.6 mm (rzymski cal)
1 palmus (3 unciae, 4 digiti) = 73.9 mm (rzymska piędź)
1 pes (12 unciae, 16 digiti) = 295.7 mm (stopa rzymska)